Nazwa Wieliczki, choć nie widać tego na pierwszy rzut oka, ma związek… z solą. Wydobycie tego surowca było przez wiele wieków jednym z głównych filarów polskiej gospodarki i gwarantowało bogactwo polskim władcom. Skąd jednak wzięła się dzisiejsza nazwa „Wieliczka”? To słynne solne miasto nie zawsze nazywało się w ten sposób!
Przejdź do akapitów:
Nazwy miejscowości w Polsce. Co to są toponimy?
Pochodzenie nazw miast bada toponomastyka, która jest działem onomastyki. Analiza toponimów jest niezwykle pasjonująca i może dostarczyć wielu cennych informacji. Informacje, które znajdziemy dzięki toponomastyce to m.in. te dotyczące rozwoju języka na ziemiach polskich (w zakresie zarówno słowotwórstwa, jak i fonetyki w ujęciu historycznym), a także historii danego obszaru geograficznego (rozwoju osadnictwa czy zadań produkcyjnych).
Toponimy mogą pochodzić od wyrazów pospolitych, nazw osobowych i innych nazw geograficznych. Często wiążą się z materialną i społeczną działalnością człowieka. Przykład tego typu nazwy stanowi właśnie Wieliczka, której nazwa związana jest z miejscem pozyskiwania soli. Co więc konkretnie wyczytać możemy ze słowa „Wieliczka”? Zobaczmy!
Wieliczka – miasto, w którym sól ma swoją historię!
Pierwsze odkryte ślady warzelnictwa na tym terenie pochodzą z IX w. – właśnie wtedy powstały tu warzelnie soli, czerpiące solankę ze słonych źródeł. Prawdopodobnie osadnikami tych terenów była ludność z plemion celtyckich, którą w późniejszych latach wyparła ludność słowiańska. Wieliczka zyskała jednak na znaczeniu jako osada górnicza dopiero po przeniesieniu przez Kazimierza Odnowiciela stolicy Polski z Gniezna do Krakowa. Okazało się, że nieopodal zlokalizowane warzelnie przynoszą dochody, które książę wykorzystywał na utrzymywanie dworu oraz odbudowę zniszczonego kraju.
Po najeździe tatarskim produkcja soli w Wieliczce polegała na odparowywaniu soli ze słonej wody. Źródła solankowe zaczęły się jednak z czasem wyczerpywać i dlatego przystąpiono do ich pogłębiania. W taki właśnie sposób w 1252 roku odkryto pokłady soli kamiennej i rozpoczęto wydobycie soli metodą głębinową. Jak zmieniła się Wieliczka na przestrzeni wieków?
Od Wielkiej Soli do Wieliczki
Na pierwszy rzut oka słowa „sól” i „Wieliczka” nie mają ze sobą nic wspólnego. Jednak Wieliczka swoją nazwę zawdzięcza obfitości soli warzonej – to właśnie ona, a nie sól kamienna, jako pierwsza przyniosła tym terenom sławę. Dobrze prosperujący przemysł solny sprawił, że osada rozwinęła się, a później przekształciła w miasto. Najstarszy z dokumentów, w którym pojawia się nazwa Wieliczka, to dotyczący założenia kopalni przywilej króla Kazimierza I Odnowiciela z 1044 roku. Wieliczka została w nim określona jako „magnus sal alias Wieliczka”. Z kolei po raz pierwszy jej łacińską nazwę („Magnum Sal”, czyli „Wielka Sól”) wymieniono w 1105 roku wieku w dokumencie legata papieskiego Idziego.
Z biegiem lat nazwa „Wielka Sól” ulegała przekształceniom. Na podstawie dokumentów historycznych z XIV wieku wiadomo, że już wtedy funkcjonowała polska forma „Wieliczka” – najpierw wprowadzono wersję skróconą, ograniczoną do samego przymiotnika, która w ostatecznym kształcie przemian słowotwórczych została „urzeczownikowiona”. Jednak na przełomie XII i XIII wieku, przez około 20-30 lat, kiedy do Wielkiej Soli przybyli niemieckojęzyczni mieszczanie, miasto zyskało niemieckie miano Gross Salce, które stanowiło dosłowne tłumaczenie polskiej nazwy.
Z kolei w spisanym przez Jana Długosza „Kodeksie dyplomatycznym Małopolski albo Księdze dobrodziejstw diecezji krakowskiej” pojawiła się jeszcze inna nazwa, a mianowicie „Weliczka”. Jednak już wszystkie późniejsze dokumenty, które zawierały wzmiankę o tej miejscowości, nazywały ją niezmiennie Wieliczką. Wyjątek stanowiły dokumenty królewskie wymieniające przywileje dla tego miasta. Stosowano tam określenia, typu „królewskie miasto wielickie Wielka Sól” czy „miasto Wieliczka zwane Wielka Sól”.
Wieliczka – współczesna nazwa miasta
Profesor Jan Miodek w swoim programie „Polska z Miodkiem” wyjaśnia, w jaki sposób przekształcała się nazwa Wieliczki. Pierwszy zapis łaciński „Magna Sal” (łac. magna – pol. wielki, łac. sal – pol. sól) przetłumaczono na „Wielika Sol”. Słowo „sol” z czasem przekształciło się w „sól”. Z kolei w przymiotniku „wieliki” w XII wieku w Polsce, podobnie jak u Czechów, akcent padał na pierwszą sylabę. Zwykle w takim przypadku litera „i” następująca po literze „e” powinna zniknąć, jednak tak się nie stało. „I” się zachowało, a do przymiotnika „wieliki” dodano przyrostek nazewniczy -ka i tak powstała Wieliczka.
Skąd jednak w ogóle Wieliczka miała sól? Tego nie wyjaśnia już prof. Miodek, ale krążąca od wieków po Polsce słynna legenda o św. Kindze, małżonce księcia Bolesława Wstydliwego. Pochodząca z Węgier księżniczka, zamiast o złoto, poprosiła swego ojca o sól w wianie. Niestety otrzymana kopalnia w Maramures znajdowała się zbyt daleko od jej nowej ojczyzny. Odjeżdżając do Polski, wrzuciła do tamtejszego szybu pierścionek zaręczynowy, który odkopał jeden z górników właśnie w Wieliczce, kiedy zgodnie z wolą Kingi, udał się na poszukiwanie źródeł soli. Tak właśnie miał powstać pierwszy wielicki szyb górniczy. Wkrótce Przemysł II dokonał lokacji miejscowości na tzw. prawie frankońskim – powstało miasto i gmina Wieliczka.
Wieliczka – atrakcje i ciekawostki, które powinieneś znać
„Wieliczka” to nazwa o rodowodzie sięgającym XII wieku. Warto dodać, że sól była nie tylko surowcem do użytku spożywczego, ale także wiązała się ze sprawowaniem władzy. Symbolika wydobycia soli występuje zatem nie tylko z nazwie miasta, ale również w herbie miejscowości, na którym widnieje młot i dwa kilofy. Nic zatem dziwnego, że największą atrakcją, jaką ma do zaoferowania mieszkańcom i turystom Wieliczka, jest słynna kopalnia soli, która od XIII wieku aż do roku 1772 wchodziła w skład żup krakowskich.
W późniejszym okresie, już po zakończeniu wydobycia cennego kruszca, wielicka kopalnia wpisana została nie tylko do krajowego rejestru zabytków, ale w 1978 roku także – i to jako jeden z 12 pierwszych obiektów na świecie! – na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Uznana została również za pomnik historii Polski.
Co ma do zaoferowania zwiedzającym podziemna Wieliczka? Atrakcje są tu naprawdę niezwykłe, a rozwój turystyki w kopalni sięga przełomu XVIII i XIX wieku. Współczesna Trasa Turystyczna to ponad trzy kilometry krętych korytarzy łączących blisko 20 podziemnych komór położonych na głębokościach od 64 do 135 metrów. Blisko 800 schodów w głąb ziemi to jednak nie jedyna atrakcja, jaka czeka na turystów.
Urokliwe, podziemne jeziora, imponujących rozmiarów podziemne wyrobiska zabezpieczone majestatycznymi konstrukcjami ciesielskimi, zabytkowe maszyny i urządzenia górnicze oraz unikatowe, wykonane w soli dzieła sztuki to wciąż nie wszystko. Centralnym punktem Kopalni jest olśniewająca podziemna świątynia, czyli Kaplica św. Kingi. Jej posadzka została w całości wykuta w jednolitej, solnej bryle, a oświetlają ją żyrandole wykonane z tysięcy solnych kryształów. To tu zobaczysz wyrzeźbione w solnej skale płaskorzeźby ilustrujące wydarzenia z kart Nowego Testamentu, a także jedyny na świecie solny pomnik Jana Pawła II.
Kaplica św. Kingi to jednak nie tylko artystyczne, ale i duchowe serce wielickiej kopalni. To tutaj górnicy modlili się do swojej patronki, której relikwie od 1994 roku znajdują się we wnęce głównego stołu ołtarzowego.
Źródła:
- Lubaś W., Nazwy miejscowe południowej części dawnego województwa krakowskiego, Wrocław 1968, s. 158, 279 – 280
- Miodek J. Polska z Miodkiem, https://vod.tvp.pl/video/polska-z-miodkiem,bochnia-i-wieliczka,24078620, dostęp 20.11.2017
- Rymut K., Nazwy miast Polski, Wrocław 1989, s. 261.
- Staszewski J. , Mały słownik. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych, Warszawa 1968, s. 475.
