W trakcie dni wolnych od zajęć w szkole czy przedszkolu rodzice często stają przed pytaniem, jak zorganizować czas wolny swoim pociechom. By nie spędzać go na jałowym oglądaniu telewizji, warto postawić na zabawy edukacyjne dla dzieci w domu. Tak spędzony czas nie tylko przyniesie wiele radości, ale też wpłynie na intelektualny rozwój naszych pociech. Organizując takie zajęcia, warto wybrać domowe doświadczenia dla dzieci. Prostym, ale bardzo efektownym eksperymentem, który można przeprowadzić, jest hodowla kryształów, czyli proces krystalizacji soli.
W związku ze specyfiką tego doświadczenia (należy odczekać parę tygodni, by coś zauważyć) zajęcia podzielone zostały na dwie części. Pierwsza dotyczyć będzie rozmowy z dziećmi na temat soli – jej pochodzenia oraz roli w życiu człowieka, druga skupi się na opisie przeprowadzonego badania. Kontynuacją domowych zajęć może być wycieczka do Kopalni Soli „Wieliczka”.
Pomysł na takie warsztaty można wykorzystać również na zajęciach w szkole, w przedszkolu czy świetlicy, dlatego do artykułu dołączony został konspekt.
Zabawa „ciepło, zimno” – gdzie jest skarb?
Zajęcia z dziećmi rozpoczniemy prostą, ale bardzo angażującą, zabawą w poszukiwanie skarbu. Do tego celu będą nam potrzebne bryłki soli (można je bez problemu kupić w sklepach ze zdrową żywnością lub zamówić przez internet) oraz sól gruboziarnista. Sól wkładamy do materiałowych woreczków, które związujemy sznurkiem. Później ukrywamy je w domu lub w ogrodzie. Należy przygotować tyle woreczków, ile dzieci będzie brać udział w zabawie.
Następnie informujemy je, że gdzieś w pobliżu został ukryty wielki skarb. Wykorzystując zabawę „ciepło, zimno”, pomagamy dzieciom odnaleźć ukryte w domu lub ogrodzie woreczki. Możemy również przygotować zagadki, których rozwiązania wskażą miejsca, gdzie ukryliśmy przedmioty. Kiedy już wszyscy odnajdą swoje torebki, prosimy, by zastanowili się, jaki skarb może się w nich znajdować.
Mało prawdopodobne, że dzieci odgadną, co jest w środku, więc pozwalamy im włożyć do woreczka rękę i wymacać w ten sposób ukryte wewnątrz przedmioty. Jeśli nadal nikt nie rozpozna, proponujemy, by dzieci wyjęły jedną bryłkę i ją polizały – wtedy na pewno odgadną, z czym mają do czynienia. Tłumaczymy uczestnikom zabawy, że sól była niegdyś bardzo cenna, nazywano ją nawet białym złotem i dlatego mogła być traktowana jak skarb. Prosimy, by dzieci nie wyrzucały znalezionej soli. Zapowiadamy, że jeszcze do czegoś nam się przyda.
Sól – „białe złoto”. Zastosowanie oraz pochodzenie soli
Po zabawie w poszukiwanie skarbów przechodzimy do omówienia z dziećmi zastosowania oraz pochodzenia soli. Tę część zajęć możemy rozpocząć od podania im jakiegoś nieposolonego dania. Prosimy, by oceniły one smak i zastanowiły się, czego brakuje. Dzieci z pewnością wyczują od razu brak soli. Pytamy, do czego w takim razie jest ona potrzebna w domu. Możemy spodziewać się odpowiedzi, że nadaje smak potrawom. Uzupełniamy te informacje, dodając, że w domu sól wykorzystywana jest także do konserwacji żywności – chroni ją przed zepsuciem, opóźnia procesy gnicia i fermentacji. Jej walory smakowe oraz właściwości konserwujące wpłynęły na to, że w dawnych czasach była niezwykle cenna. Używano jej również jako środka płatniczego.
Ponadto sól wykorzystywana jest w zimie do posypywania dróg, ponieważ powoduje rozpuszczanie się lodu. Jest to tzw. sól drogowa, która nie nadaje się do jedzenia. Opowiadamy maluchom, że ten minerał jest również potrzebny do prawidłowego funkcjonowania organizmu i często wykorzystuje się go w leczeniu, ponieważ wspomaga naturalne procesy obronne organizmu i pomaga walczyć z chorobami. W tym celu stosuje się kąpiele, płukanki oraz inhalacje solankowe.
Jak zrobić sól? Zadanie dla dzieci
Na zakończenie rozmowy dotyczącej zastosowania soli zaproponujmy dzieciom przygotowanie zdrowej soli ziołowej. Możemy wykorzystać w tym celu majeranek, tymianek, czosnek czy bazylię. Podajemy dzieciom miseczki, w których znajdować będą się zioła, i prosimy, by je spróbowały i oceniły ich smak. Być może same zioła nie przypadną maluchom do gustu, ale zapewniamy, że w niewielkiej ilości w połączeniu z solą będą świetnym uzupełnieniem dań. Polecamy dzieciom, by wsypały sól gruboziarnistą ze swoich woreczków do małych słoiczków, dodały wybrane zioło oraz wszystko razem wymieszały. W tak prosty sposób powstała sól ziołowa. Słoiczek można później udekorować i podarować komuś w prezencie.
Następnie przechodzimy do omówienia pochodzenia tego minerału nazywanego niegdyś białym złotem. Mówimy dzieciom, że powstawanie złóż soli jest związane z występowaniem zbiorników morskich. Przez tysiąclecia woda z takich obszarów wyparowywała, pozostawiając sól, która przykrywana były innymi osadami (iłem, mułem czy piaskiem). W związku z tymi procesami zaległa ona głęboko pod ziemią i należało znaleźć sposób na jej wydostanie. Tak zaczęły powstawać kopalnie soli zajmujące się jej wydobywaniem.
W tym miejscu możemy pokazać dzieciom zdjęcia z najsłynniejszej polskiej kopalni soli w Wieliczce. Omawiając proces powstawania złóż soli, warto skonfrontować wiedzę naukową z legendami i przedstawić dzieciom ludowe uzasadnienie na obecność złóż soli. Proponujemy maluchom przeczytanie legendy o św. Kindze, w której znajdziemy wyjaśnienie, skąd wzięła się sól w Wieliczce. Po odczytaniu tekstu prosimy dzieci, by swoimi słowami opowiedziały, jakie wytłumaczenie zostało w nim przedstawione.
Po krótkiej rozmowie na temat legendy informujemy maluchy, że będą mogły na własne oczy zaobserwować, jak powstają złoża soli. By zobrazować proces powstawania złóż soli z wody morskiej, przeprowadzamy z dziećmi prosty eksperyment.
Doświadczenie – krystalizacja soli. Jak zrobić kryształki soli?
Przeprowadzenie takiego doświadczenia dla dzieci w domu jest banalnie proste, ale na efekty trzeba będzie trochę poczekać. Do wykonania eksperymentu będziemy potrzebować ciepłej wody, soli kuchennej, słoika oraz patyczka z przywiązaną do niego nitką. W słoiku z ciepłą wodą należy rozpuścić sól kuchenną. Dodajemy ją stopniowo do momentu otrzymania nasyconego roztworu (kiedy już w wodzie nie da się jej więcej rozpuścić). Patyczek z przywiązaną nitką kładziemy na słoiczku, tak by nitka dotykała jego dna. Teraz trzeba tylko odstawić naszą hodowlę kryształów w ciepłe miejsce i czekać (około dwóch do trzech tygodni).
Do roztworu możemy dodać barwnik spożywczy. Wtedy kryształki z soli przybiorą różne kolory.
Hodowla kryształów soli dzień po dniu
Już po paru dniach będzie można zaobserwować stopniowe ubywanie wody i osadzającą się na nitce i brzegach naczynia sól. Musimy pamiętać, że nie należy wtedy ruszać patyczka ani nitki. Podczas trwania eksperymentu warto prowadzić z dziećmi „dziennik doświadczenia”, w którym notować będziemy poczynione obserwacje. Dokumentowanie przebiegu doświadczenia sprawi, że nasze pociechy poczują się jak prawdziwi naukowcy. Jeżeli dzieci potrafią pisać, możemy polecić im, by co parę dni zapisywały spostrzeżenia.
Musimy pamiętać, by w naszym dzienniczku znalazła się data rozpoczęcia badania oraz daty kolejnych obserwacji. Jeśli dzieci są mniejsze, możemy na dyktafonie (np. w komórce) nagrywać takie notatki. Warto wzbogacić je rysunkami lub zdjęciami dokumentującymi przebieg eksperymentu.
Kiedy po paru tygodniach uda nam się wyhodować kryształki soli, doświadczenie należy skomentować – opisać jego przebieg oraz omówić wnioski z jego przeprowadzenia.
Odkrywanie Solilandii – wycieczka do Kopalni Soli „Wieliczka”
Świetnym uzupełnieniem zajęć domowych będzie wycieczka do Kopalni Soli „Wieliczka” (przed wycieczką należy pamiętać o dokonaniu rezerwacji). W trakcie zwiedzania kopalni dzieci uzupełnią wiedzę, którą przekazaliśmy im w domu. Dowiedzą się, jak powstało wielickie złoże soli, oraz poznają sposoby wydobywania tego minerału. Spacer po podziemnej krainie obfituje w wiele atrakcji.
Rozwiązywanie rozmaitych zagadek i quizów w towarzystwie skrzata soliludka na pewno zainspiruje naszych małych odkrywców. Podczas zwiedzania pociechy będą miały okazję spotkać dobrego ducha kopalni Skarbnika, który opowie im różne baśnie i legendy związane z tym miejscem, co niewątpliwie wpłynie rozwijająco na wyobraźnię i kreatywność.
Zorganizowanie takiego wypadu dla dzieci (a także ich przyjaciół np. w ramach przyjęcia urodzinowego) na długo pozostanie w pamięci.
Materiały dla nauczycieli
Konspekt do tej lekcji dostępny jest tutaj.
