Szacuje się, że na choroby płuc cierpi ponad 6 mln Polaków. Niestety wielu z nich nie zdaje sobie z tego sprawy. Dlatego tak ważne jest wykonywanie profilaktycznych badań za pomocą spirometru, które umożliwiają zdiagnozowanie ewentualnych schorzeń płuc. Bo przecież nic tak nie pozwala uratować zdrowia i życia, jak odpowiednio wczesne wykrycie choroby. Co to jest spirometria? Czym są normy FEV1 oraz FVC i jak interpretować wyniki?
Przejdź do akapitów
Spirometria – parametry. Dlaczego nasze drogi oddechowe chorują?
Najczęstszą przyczyną raka płuc i czynnikiem wpływającym na pojawienie się lub zaostrzenie chorób układu oddechowego jest nikotyna. Według badań po papierosa sięga w Polsce regularnie co czwarta osoba. Najnowsze badania udowadniają, że co prawda palenie e-papierosów zmniejsza nieco ryzyko niektórych schorzeń, w stosunku do palenia papierosów tradycyjnych, zamiast tego zwiększa jednak zachorowalność m.in. na raka krtani.
Kolejnym problemem okazuje się rosnący poziom zanieczyszczenia w polskich miastach. Według danych zebranych przez NFZ, w 2017 roku zmarło w Polsce ok 406 000 osób, co oznacza wzrost w stosunku do lat ubiegłych, zwłaszcza w miesiącach zimowych, o kilkanaście procent. Winne jest przede wszystkim skokowe zanieczyszczenie powietrza. Przyczynia się to do coraz częstszych zachorowań na – kolejnego czołowego światowego „zabójcę” – POChP (przewlekłą obturacyjną chorobę płuc). Do najpoważniejszych chorób płuc należą także astma, gruźlica, nowotwory płuc, bezdech senny, mukowiscydoza, ostre infekcje dróg oddechowych oraz zespół ostrej niewydolności oddechowej, czyli ARDS.
POChP rozwija się powoli przez kilkadziesiąt lat. Nasilające się duszności – początkowo podczas wysiłku, potem również spoczynku – to pierwszy niepokojący objaw. I tu z pomocą przychodzi spirometria. Badanie, które jest w stanie sprawdzić rezerwy wentylacyjne naszego układu oddechowego oraz zdiagnozować, czy nie rozwijają się w nim choroby. Mimo, iż uzupełniają ją inne badania, takie jak plazmografia i badanie zdolności dyfuzji gazów w płucach czy też RTG klatki piersiowej, spirometria jest badaniem pierwszego wyboru i najczęściej wyznacza dalszą drogę kompleksowej diagnostyki.
Co to jest spirometria? Rozwiewamy wątpliwości!
Spirometria to tzw. pomiar oddychania, a dokładniej objętości i pojemności płuc oraz przepływu powietrza w płucach i oskrzelach. Zgodnie z definicją medyczną, spirometria podstawowa służy przede wszystkim do pomiaru pojemności życiowej płuc i jej składowych oraz do oceny natężonego wydechu. Dzięki niej uzyskujemy informacje na temat czynności układu oddechowego, a więc to, czego nie są w stanie wykryć żadne badania fizykalne. To metoda nieodzowna przy rozpoznawaniu i ocenie stopnia zaawansowania zaburzeń czynności płuc oraz monitorowaniu efektów leczenia chorób układu oddechowego.
FVC, spirometria – czy jest się czego obawiać?
Opis badania spirometrycznego brzmi skomplikowanie? Nawet jeśli tak, to samo badanie jest dziecinnie proste: używa się do niego przyrządu zwanego spirometrem, który rejestruje objętość i prędkość powietrza wydychanego i wdychanego do płuc. Jest całkowicie bezbolesne i trwa zaledwie kilka minut! Dlatego pomiar może być wykonany u każdego powyżej 6. roku życia: młodsze dzieci mogą mieć po prostu trudności z opanowaniem właściwej techniki wykonania badania, takiego jak „spirometria”. Jak dmuchać zatem, by uzyskać odpowiedni wynik?
Spirometria – badanie prostsze niż myślisz! maksymalny wydech.
Następnie, aby ocenić natężenie wydechu, pacjent proszony jest o nabranie
Po pierwsze wystarczy usiąść. Nie wolno się jednak garbić. Na skrzydełka nosa zakładany jest specjalny klips, a oddychanie odbywa się ustami przez jednorazowy ustnik. Należy oddychać spokojnie, a następnie – na polecenie przeprowadzającego badanie – kilkakrotnie wykonać maksymalny wdech i jak największej ilości powietrza oraz energiczny i długi (ponad 6-sekundowy) wydech. I tak ok. 4-5 razy. Proste, prawda? Nad właściwymi wdechami i wydechami czuwa ponadto osoba, pod której pieczą jest cała spirometria.
Spirometria – parametry, które są oceniane
FEV1, FVC – co znaczą skomplikowane i niezrozumiałe dla przeciętnego człowieka skróty? Pierwsza część badania ocenia objętość oddechową (TV), zapasową objętość wydechową i wdechową (IRV i ERV), pojemność wdechową (IC) i pojemność życiową (VC), która stanowi sumę TV, ERV i IRV. Lekarz za wynik pomiaru VC uznaje maksymalną wartość VC, a jego wiarygodność jest pewna, o ile dwa najlepsze wyniki VC różnią się o mniej niż 150 ml lub mniej niż 100 ml, gdy FVC wynosi mniej niż 1000 ml.
Druga część badania to rejestracja natężonego wydechu, do wyników zalicza się natężoną pierwszosekundową objętość wydechową (FEV1), natężoną pojemność życiową (FVC) szczytowy przepływ wydechowy (PEF) i maksymalne przepływy wydechowe, a także wskaźnik Tiffeneau i maksymalny przepływ środkowowydechowy. Wynik prezentuje się także w formie specjalnego wykresu, na którym pokazane są krzywe zależności objętości od czasu.
Jak się przygotować do badania, aby wszystko przebiegło prawidłowo?
Spirometria – jak się przygotować?
Wystarczy spełnić kilka podstawowych warunków. Po pierwsze, założyć wygodne ubranie, które nie będzie krępować ruchów tułowia: klatki piersiowej oraz brzucha. Minimum 4 godziny przed badaniem nie palić papierosów i nie pić alkoholu (chociaż najlepiej byłoby zachować odstęp 24-godzinny). Nie spożywać obfitych posiłków 2 godziny przed badaniem oraz ok. 30 min. wcześniej nie podejmować intensywnego wysiłku fizycznego.
Nie można jednak zapominać o jeszcze jednym. Jeśli przyjmujesz leki przeciwastmatyczne, koniecznie poinformuj o tym lekarza zlecającego badanie (a także o wszelkich innych lekach przyjmowanych na stałe). Spirometria wymaga bowiem chwilowego odstawienia niektórych specyfików rozkurczających oskrzela.
Spirometria – badanie dla każdego?
Badania spirometryczne może wykonać praktycznie każdy. Zaleca się je przede wszystkim osobom szczególnie narażonym na choroby układu oddechowego, a więc palącym papierosy, biernym palaczom, ludziom wykonującym prace w miejscach emitujących szkodliwe pyły i gazy. Warto, aby pomiarowi poddały się także osoby z kaszlem chronicznym, dusznościami, trudnościami z oddychaniem po wysiłku fizycznym oraz z przewlekłą chrypką. Badanie dotyczące więc niemalże wszystkich – oto spirometria. Przeciwwskazania jednak występują nawet w tym przypadku.
FEV1, FVC – czy są przeciwwskazania do wykonania badania?
U kogo nie wolno badać FVC? Badanie spirometryczne zdecydowanie nie jest dla tych, u których świeżo rozpoznano zawał serca lub udar mózgu, a także tych z tętniakami aorty powyżej 6 cm i tętnic mózgowych. Nie wolno go wykonywać również u osób po niedawnej operacji okulistycznej lub odwarstwieniu siatkówki w przeszłości, a także u każdego z dolegliwościami bólowymi po operacji jamy brzusznej lub klatki piersiowej. Spirometria jest przeciwwskazana u pacjentów, u których ryzykowne jest znaczne zwiększenie ciśnienia w klatce piersiowej, u chorych po niedawno wykonanym zabiegu lub operacji okulistycznej, aby ograniczyć wzrost ciśnienia w oku w okresie rekonwalescencji.
FVC i FEV1 nie oznacza się przy pomocy spirometrii, gdy u badanej osoby zdiagnozowano zwiększone ciśnienie śródczaszkowe, odmę opłucnową, masywne krwioplucie o nieznanej przyczynie. Spirometria powinna być także przemyślana w sytuacji, gdy u badanego zaobserwowano niekontrolowane nadciśnienie tętnicze. Ponieważ są to rzadkie schorzenia i występują tylko u określonej grupy osób, spirometrię może wykonać większość pacjentów, którzy mają wskazania do badania.
Spirometria – jedno badanie o wielu obliczach?
Oprócz klasycznej spirometrii podstawowej u niektórych pacjentów wskazane może być wykonanie dodatkowych pomiarów, w ramach spirometrycznej próby rozkurczowej i spirometrycznej próby prowokacyjnej. Badania te wiążą się ze spirometrią podstawową i stanowią uzupełnienie diagnostyki o dodatkowe parametry.
Spirometryczna próba rozkurczowa odbywa się po inhalacji leku rozkurczającego oskrzela i służy do oceny odwracalności obturacji. Wykonuje się ją po zrobieniu klasycznej spirometrii, po ok. 10–15 minutach od podania leku w inhalacji. Przeciwwskazania i przygotowanie do badania są takie same jak w spirometrii podstawowej, jednak istotne jest odstawienie innych przyjmowanych leków na m.in. kilka godzin przed badaniem, takich jak leki przeciwcholinergiczne, teofilina lub β2-mimetyków.
Spirometryczna próba prowokacyjna pomaga ocenić reaktywność dróg oddechowych. Gdy u pacjenta pojawia się nadreaktywność, oskrzela nadmiernie i zbyt łatwo się kurczą. Pomiar wykonać można przy okazji spirometrii, należy zastosować się do zaleceń lekarza, a po uzyskaniu wyników udać się do specjalisty, który oceni ryzyko chorób układu oddechowego i zaleci ewentualne leczenie.
Spirometria jest badaniem, którego zdecydowanie nie trzeba się obawiać – nie jest ona bolesna, dodatkowo tak naprawdę jedyny wysiłek, jaki jej towarzyszy, to konieczność nabierania bardzo głębokich wdechów i następnie wydychanie powietrza tak mocno, jak tylko jesteśmy w stanie. Tak jak co jakiś czas większości z nas przychodzi do głowy, żeby wykonać u siebie morfologię krwi, tak już o spirometrii raczej tak nie myślimy. A szkoda, bo badanie to pozwala wcześnie wykryć wiele różnych chorób płuc.
Jako przykład można tutaj podać POChP (przewlekłą obturacyjną chorobę płuc) – jednostka ta nierzadko przebiega dość podstępnie, bo jej objawy początkowo mogą być dyskretne, a jednocześnie w układzie oddechowym zachodzą wtedy nieodwracalne zmiany. Regularne wykonywanie spirometrii pozwala takie zmiany wykrywać – z tego właśnie powodu, szczególnie wtedy, gdy palimy papierosy lub jesteśmy narażeni na jakieś szkodliwe pyły w pracy, badanie spirometryczne powinno wchodzić w skład rutynowych badań.
– mówi lek. Tomasz Nęcki
Zdrowie na wyciągnięcie ręki
A co z wynikami? Przedstawione są one w postaci wartości liczbowych oraz wykresów, które pojawiają się jako wydruk zaraz po zakończeniu badania. Nie ma tu jednak stałej normy – różni się ona w zależności od wieku, wzrostu i płci. Dlatego tak ważna jest profesjonalna interpretacja wyniku badania typu spirometria. Uzdrowisko Kopalnia Soli „Wieliczka” i jego pracownia spirometrii specjalizuje się w wykonywaniu pakietu badań układu oddechowego.
Pomimo coraz większej dostępności, badania te wciąż nie są często wykonywane. Pomiarom powinien poddawać się każdy po ukończeniu 40. roku życia – najlepiej co dwa lata. Szczególnie pamiętać powinni o nich fani biegów, wielbiciele wspinaczek wysokogórskich, nurkowania i wszelkich dyscyplin wymagających sprawności płuc. Co to jest spirometria zatem? To badanie, które pozwoli Ci oddychać pełną piersią!
Bibliografia:
- Badania czynnościowe układu oddechowego [w:] Interna Szczeklika. Mały Podręcznik 2019/20, pod. Red. Piotra Gajewskiego, Kraków 2019, s. 1582-1586.
- Iwona Witkiewicz, Spirometria – normy, Medycyna Praktyczna – Portal dla Pacjentów. https://www.mp.pl/pacjent/pochp/lista/63185,spirometria-normy
