GEOLOGIA KOPALNI

Odkryj wyjątkowość wielickiego złoża, historię jego powstania i różne rodzaje soli ukryte głęboko pod ziemią.

Powstanie złoża

Wyobraź sobie, że poziom oceanów jest znacznie wyższy niż obecnie i znaczna część dzisiejszej Europy znajduje się pod powierzchnią wody. Wzdłuż dzisiejszego łuku Karpat od Śląska w Polsce aż po Żelazną Bramę w Rumunii rozciąga się Morze Mioceńskie. Na skutek ochłodzenia klimatu poziom oceanów obniża się o około 60 metrów i w Zapadlisku Przedkarpackim, pomiędzy terenem Karpat, a wyżynami środkowej Polski, powstaje zamknięty zbiornik o bardzo wysokim zasoleniu. Akwen wodny wcina się głęboko w obszar lądu, tworząc wąskie zatoki i laguny, a ruchy górotwórcze oraz subsydencja powodują stałe obniżanie się morskiego dna.

W tych warunkach, około 13,6 miliona lat temu powstają złoża soli. Następuje powolne wytrącanie się osadów soli – ewaporacja, której towarzyszy intensywne parowanie wody spowodowane suchym klimatem. Postępująca ewaporacja wraz z subsydencją dna morskiego oraz erozją brzeżnych części basenu powodowała, że do basenu wraz z wodami morskimi dostarczana była większa ilość materiału terygenicznego, w wyniku czego w obrębie pokładów soli osadzały się przerosty skał płonnych.

Sedymentacja salinarna w zapadlisku przedkarpackim trwała prawdopodobnie co najmniej 200 000 lat. Złoża, które powstały

w Zapadlisku Przedkarpackim rozciągają się na długości 300 km

i szerokości 100 km. Należą do nich również złoża wielickie, rozciągające się na 10 km długości, o szerokości od kilkuset metrów do 1,5 km.

Budowa geologiczna

Malownicze podziemne krajobrazy wielickiej kopalni zawdzięczają swoja urodę naturze, która ukształtowała skały w niezwykłe urozmaicone i skomplikowane formy. Warto wiedzieć, że wielickie złoże solne ma unikatową, niespotykaną w innych miejscach na świecie budowę geologiczną. Z czego to wynika?

Po osadzeniu się soli kamiennych nastąpiły silne ruchy górotwórcze związane z wypiętrzaniem się Karpat. Aktywność tektoniczna Karpat doprowadziła do pofałdowania solnych warstw, odkucia od podłoża i przesunięcia ich co najmniej kilkanaście kilometrów na północ. W efekcie sole zostały wydźwignięte ku powierzchni, co umożliwiło ich wczesne odkrycie i eksploatację.

Karpaty działając jak wielki spychacz przemieszczający masy skalne uformowały złoże w bardzo nietypową strukturę. Podstawową cechą wielickiego złoża jest jego dwudzielność budowy. Składa się z dwóch części: górnego złoża bryłowego i dolnego złoża pokładowego.

Złoże bryłowe jest unikatem w skali światowej. Jak sama nazwa wskazuje tworzą je bryły soli kamiennej, które charakteryzują się zróżnicowanymi rozmiarami, od wielkości piłki do koszykówki, do olbrzymich bloków, o objętości dochodzącej nawet do 100 000 m3. Po dotarciu pod ziemię górnicy drążyli korytarze, którymi poszukiwali brył soli, a gdy je odnaleźli wybierali z nich sól tworząc podziemne komory. Najpiękniejsze komory w kopalni to właśnie te wyeksploatowane w bryłach soli, jedną z nich jest Kaplica św. Kingi, którą zwiedza się na Trasie Turystycznej.

Złoże pokładowe budujące dolną część złoża zostało pofałdowane i uformowane w postaci łusek tektonicznych zapadających na południe. Warstwy soli budujące tę partie złoża różnią się między sobą. Najcenniejszy wśród nich jest tzw. pokład soli szybikowej, eksploatowany od pierwszej dekady XVI wieku. Jedną z najpiękniejszych komór, która należy do tego złoża jest Pieskowa Skała – zwiedza się ją w czasie wędrówki Trasą Turystyczną.

Ciekawym doświadczeniem, które polecamy każdemu kto zwiedza Kopalnię „Wieliczka”, jest porównanie wyrobisk w złożu bryłowym i pokładowym. Uważny turysta, z drobną pomocą przewodnika, z pewnością dostrzeże różnice pomiędzy nimi i będzie potrafił rozpoznać, która komora została wyeksploatowana w złożu bryłowym, a która w pokładowym.

Rodzaje soli

Sól kamienna to potoczna nazwa halitu czyli minerału o wzorze chemicznym NaCl (chlorek sodu). Jest to skała, która charakteryzuje się doskonałą łupliwością, dobrym przewodnictwem ciepła i łatwą rozpuszczalnością w wodzie. Najczystsze rodzaje soli kamiennej są przeźroczyste lub prawie przeźroczyste. Jednak skały z domieszką iłów przybierają kolor zielony – i taka sól jest najczęściej spotykana w Kopalni Soli „Wieliczka”.

Doświadczeni górnicy i przewodnicy potrafią zidentyfikować różne rodzaje soli na pierwszy rzut oka, jednak dla turystów może być to niełatwe zadanie. Dlatego przedstawimy poniżej najciekawsze i najważniejsze rodzaje wielickiej soli:

  • Sól zielona typowa – najczęściej występujący rodzaj soli w złożu bryłowym. Charakterystyczny zielony kolor zawdzięcza domieszce iłów. Zawartość chlorku sodu waha się w niej na poziomie 93-98%.

  • Sól zielona witrażowa – przynależy do złoża bryłowego, ale nie jest tak rozpowszechniona jak sól zielona typowa. Zwartość chlorku sodu to ok. 30-80%, przeważnie ok. 50%. W dawnych czasach, ze względu na ilość domieszek sól nie nadawała się do celów spożywczych i nie była eksploatowana. Nazwa tej skały wzięła się z podobieństwa do witrażu, w którym „szkiełka” to sól rozpuszczana na skutek wilgoci w powietrzu, a „ramki” powstają z iłów i anhydrytów.

  • Sól szybikowa – odkryta w XVI wieku, to najcenniejsza sól kamienna ze złoża pokładowego. Zawartość chlorku sodu sięga w niej nawet 99%. Ma miodową barwę. Po rozbiciu młotkiem wydziela charakterystyczny bitumiczny zapach.

  • Sól spizowa – występuje w złożu pokładowym w wielu różnych rodzajach, takich jak sól spizowa oczkowa, pasiasta, laminowana, szara. Ich wspólną cechą jest domieszka piasku, mułów i iłów. Wyjątkiem jest sól spizowa „orłowa” o niezwykłej czystości.

  • Sól spizowa „orłowa” – z wyjątkowo niewielką domieszką innych minerałów. W dawnych czasach przeznaczona była na stół królewski. Jej nazwa wzięła się od godła Królestwa Polskiego. Znakiem orła cechowane były beczki przed dostarczeniem na dwór monarchy.

  • Sól „trzaskająca” – to bardzo rzadki rodzaj soli spizowej. Pomiędzy jej kryształami uwięziony jest gaz ziemny. Uderzona młotkiem rozpada się na małe kawałeczki, a towarzyszy temu bezgłośny trzask. Podobny dźwięk można uzyskać rozpuszczając ją w wodzie.

Sole wtórnej krystalizacji

Niezwykle malowniczy element podziemnego krajobrazu stanowią sole wtórej krystalizacji. Różne formy tego rodzaju soli turyści mogą zobaczyć na trasie zwiedzania. Warto wiedzieć, że są one młodsze niż sól kamienna w wielickim złożu, przy czym niektóre powstały w czasach geologicznych, czyli miliony lub setki tysięcy lat temu, a inne powstają obecnie.

 

Wtórna krystalizacja soli jest zawsze związana z wyciekami solanki. W zależności od panujących warunków i miejsca wypływu, może przybierać różnorodne formy.

Najczęściej spotykane są tzw. „solne kalafiory” – gąbczaste narosty soli, występujące przeważnie na stropie lub na ociosie czyli na ścianie chodnika lub komory. Inną formą są solne stalaktyty, które można zobaczyć w stropie wyrobisk. Nieco rzadziej spotykane są stalagmity i „polewy solne”, ponieważ powstają one jedynie w miejscach intensywniejszego skroplenia solanki. Gdy sól przybiera postać wąskich rurek naciekowych, mówi się o „solnych makaronikach” lub srebrzystych „włosach św. Kingi”. Tam, gdzie opadające krople słonej wody tworzą tzw. mgłę solankową powstają „choinki” zbudowane z nie w pełni wykształconych kryształów halitu. „Narostki solne” tworzą się w podziemnych jeziorkach i zbiornikach słonej wody.

Serwis internetowy „Kopalnia Soli „Wieliczka” wykorzystuje pliki cookies, które umożliwiają i ułatwiają Ci korzystanie z jego zasobów. Korzystając z serwisu wyrażasz jednocześnie zgodę na wykorzystanie plików cookies. Szczegółowe informacje znajdziesz w zakładce Zastrzeżenia Prawne