Niby prosta sprawa – wziąć na plecy i zanieść… Póki miejsce wydobycia dzieliło od szybu kilkadziesiąt metrów, nie było wielkiego problemu. Niemniej w wieku XV odległości zwiększyły się - często do ponad 200 m. Tymczasem podstawowy produkt kopalni, czyli solny bałwan ważył sporo, bo nawet ponad 500 kg. Nie lekkie były też beczki nabite słoną przyprawą oraz urobek dźwigany w nieckach czy płochach.
Wraz z rozwojem przestrzennym kopalni kwestie transportu nabrały szczególnej wagi. Już w XVI wieku wykonywano przebitki usprawniające przemieszczanie się z urobkiem. Wyrównywano trakty, wykładano je drewnem. Solne bałwany górnicy zwani walaczami przetaczali po specjalnie przygotowanych podkładach używając grabowych drągów.
Pomocne były drewniane sanice. Utożsamia się je z szlafami, aczkolwiek tę nazwę wzmiankują dopiero XVIII-wieczne dokumenty. Sanice budowano z dwóch równoległych grubych desek (belek) o prostokątnym przekroju złączonych prostopadle poprzeczkami. Jeśli konstrukcja miała być używana do transportu soli drobnej, montowano dodatkowo skrzynię.

Między płozami znajdowały się drewniane rolki. Ładowanie urobku ułatwiały tzw. mostki, czyli dwa równoległe drągi złączone poprzeczkami. Kopalniane sanie ciągnęli ludzie, później też konie. Drobną sól tragarze nosili w nieckach, czyli korytach z miękkiego drewna. W niecce można było przetransportować ok. 20 kg urobku. Górnicy używali też wiklinowych koszy, naramiennych toreb z łyka lipowego lub konopnego, nosideł zaopatrzonych w wiadra oraz worków zwanych płochami. Płochy pleciono ze sznurków lipowych bądź konopnych. Plecy i klatkę piersiową górnicy zabezpieczali specjalnymi, również plecionymi podkładkami – cumami. W kopalni używano też taczek. Z początku montowano w nich kółka z twardego drewna, później okute żelazną taśmą. Boczne ścianki zbijano z desek. Taczki pochylniane różniły się nieco od tych wykorzystywanych w poziomych chodnikach – ich skrzynia w przekroju poprzecznym miała kształt półkola.
Krzyże, kozły, pramsy
Transport poziomy i pochylniany usprawniło zastosowanie tzw. krzyży rotnych. Niewykluczone, że po raz pierwszy użyto ich już pod koniec XV wieku. Miały pionowe wały i cztery ramiona. Napędzała je siła ludzkich mięśni, później górników wyręczyły konie.
W użyciu były też tzw. kozły. Były wyposażone w poziomy drewniany wał, który przy pomocy metalowych osi mocowano w ociosie bądź pionowych belkach. W wale umieszczano drągi, którymi wprawiano urządzenie w ruch. W II połowie XIX wieku udoskonalono prams, czyli pochylniany bęben hamulcowy. Urządzenie posiadało poziomy wał, na który nawijała się lina.
Warto wspomnieć, że w XVIII stuleciu, m.in. dzięki rozwojowi miernictwa, zaplanowano nowoczesną sieć transportową. W latach 40. Wykonano sporo przebitek, przebudowano kręte chodniki na I poziomie.

Psy pod ziemią
O wprowadzeniu do wielickiej kopalni wózków zwanych psami mówiło się już w roku 1775. Miały usprawnić transport, oszczędzić w y d a t k ó w na konie. Wózki tego rodzaju pchano lub ciągnięto po drewnianych duktach wpuszczonych w spąg. Platformę tworzyła gruba deska wzmocniona od dołu wzdłuż osi symetrii. Pies miał cztery koła z lanego żelaza (para mniejszych z przodu, para większych z tyłu), które osadzano na dwóch żelaznych osiach. Konstrukcja posiadała również uchwyt, tzw. „rogi” oraz dwa haki służące do mocowania szlei, czyli rodzaju prostej uprzęży ułatwiającej wozakowi pracę.
Psy nazywane węgierskimi (bo zapożyczono je z tamtejszych kopalń) doskonale sprawdzały się przy transporcie nowego produktu wielickiej kopalni – „kruchów formalnych”, tj. soli kamiennej formowanej w kostki o wadze ok. 56 kg.W latach 80. XVIII wieku w podziemnej Wieliczce znalazły zastosowanie skrzynie węgierskie. Zaopatrzone w żelazne koła były przetaczane po drewnianych podkładach.
Po żelaznych torach
Pomysł, by w wielickiej kopalni zastosować tory, pojawił się w roku 1836. Rozważano jednak szyny drewniane, argumentując, że metal zbyt szybko koroduje wśród soli. Niedługo potem w rejonie komory Maria Teresa V istotnie ułożono na próbę szyny, ale żelazne. W roku 1854na mapę kopalni wrysowano planowany przebieg torowiska, którym zamierzano transportować sól twardą w kawałkach oraz beczkowaną.
Szyny odlano z żelaza walcowanego –pierwsze zamontowano na poziomie III. Prowadziły od szybu Regis na wschód i zachód. Podkłady zagłębiono w spąg i podsypano materiałem płonnym oraz zanieczyszczoną solą, tworząc wygodną drogę dla koni, które były pierwszymi „lokomotywami” podziemnych kolejek. Używano wózków pozbawionych burto ładowności ok. 700 kg. W roku 1889 w kopalni były 32 km torów, a na początku XX wieku– 55 km. Ostatecznie tory podziemnej kolejki miały rozstaw 80 cm. Podczas II wojny światowej zmniejszono je do 60 cm i taki już pozostał.

Około roku 1868 po wielickiej kopalni zaczęły jeździć żelazne wózki z burtami. Po I wojnie światowej (dokładniej od 1925 roku) zamiast koni coraz częściej podziemne kolejki ciągnęły lokomotywy akumulatorowe o mocy 22 KM. Kilka lat później (1931) szyby Kościuszki i Wilsonna poziomie IV połączyła trakcja elektryczna. - Od lat 50. XX wieku w użyciu były akumulatorowe Ldagi 05 ciągnące składy osobowe oraz towarowe. Dziś ten typ lokomotywy kursuje jeszcze na poziomie IV, służąc do przewozu materiałów i urobku. Do lat 70. pod ziemią znajdowały zastosowaniem.in. lokomotywy trakcyjne marki Simens – wyjaśnia Adam Bromowicz, Główny Inżynier i I z-ca Kierownika Ruchu Zakładu Górniczego Kopalni Soli „Wieliczka” SA.
Pojawienie się lokomotyw wcale nie było równoznaczne z wyprowadzką koni z kopalni. Zwierzęta te jeszcze przez wiele lat pomagałygórnikom. Jako ostatnia na powierzchnię wyjechała klacz Baśka, ale… to już zupełnie inna historia, którą opowiemy w kolejnych wydaniach „Solanki”.
Więcej artykułów przeczytasz w „Solance”