O ciężkiej i monotonnej pracy zwykło się mówić, że to harówka „jak w kieracie”. Trafne, choć bardziej zasadne dzisiaj niż w czasach sprzed pary i elektryczności. Dawni górnicy z pewnością zgodziliby się, że kierat to urządzenie wielce użyteczne, oszczędzające czas i siły, pozwalające wydobywać więcej soli i docierać w jej poszukiwaniu coraz głębiej.
Kierat drewniany spiżem obity bardzo silnie Cztery konie dokoła bez ustanku obraca Lina straszliwie długa i gruba na nim wisi, Ona na światło dzienne bogactw wyciąga wiele – napisał w XVI wieku Adam Schroetter. Najpewniej oglądał…
…kierat typu polskiego
Pierwszą tego rodzaju maszynę ustawiono w roku 1442 nad szybem Seraf. Na urządzenie składały się: poziome koło zębate z pionowym wałem oraz czterema ramionami pociągowymi, poziomy wał linowy, bęben linowy, koło szcze-blowe, zębato-szczeblowa przekładnia trybowa oraz jednoszczękowy hamulec. Była to masyw-na duża konstrukcja zwykle z drewna dębowe-go. Wały robiono z drewna bukowego, osadzano na żelaznych czopach i wzmacniano stalowymi obręczami. Machinę poruszały cztery pary koni. Przy jego pomocy można było podnieść ładunek o wadze 2 ton z głębokości do 80 m.

W XVII wieku koszt kieratu polskiego - materiałów oraz robocizny, wynosił 658 zł 25 gr, czyli ok. 330 beczek soli.
Kieraty polskie obsługujące szyby dzienne były zwykle większe od urządzeń pracujących pod ziemią (pojawiły się tam dopiero w XVII wieku). Wymiary kieratu zamontowanego nad szybem Daniłowicza wynosiły odpowiednio: ok. 5,94 m – długość ramion do zaprzęgania koni, ok. 4,53 m – długość promienia koła pal-czastego (zębatego), ok. 2,26 m – promień koła trybowego (szczeblowego), ok. 0,42 – promień wału linowego.

Saskie i węgierskie
Z połowy XVIII wieku pochodzi informacja, że nad szybem Regis pracował kierat, w którym lina aż na drugą kondygnacyją dolną dosięga i z drugiej kondygnacyi za jednym zawodem sól wyciąga. Maszynę wyposażono w wał pionowy oraz hamulce wzorowane na tych montowanych w holenderskich wiatrakach. W kieracie chodziło 6 par koni. Dzięki ruchomym samlom zwierzęta przy zmianie kierunku obrotu można było przeprowadzać bez konieczności wyprzęgania.
Kierat saski wyposażono w pionowy wałlinowy (posiadał dwa bębny), wsporczą kon-strukcję nadszybową i hamulec. Jednorazowo maszyna mogła udźwignąć 2 tony ładunku. Dwa koła kierunkowo-nośne zwane kunsztami konstruktorzy umieścili bezpośrednio nad obsługiwanym przez machinę wyrobiskiem pionowym. Rozwiązanie to umożliwiło odsunięcie ciężkiej części kieratowej od szybu lub szybiku. Pod ziemią pierwszy kierat typu saskiego zamontowano w roku 1789 nad szybikiem Mirów.
Określenie „saski” w odniesieniu do kieratu ukuto od nazwy epoki, w której został wprowadzony, czyli okresu rządów saskiej dynastii Wettinów. Jedno urządzenie tego typu zastępowało pracę aż ośmiu kieratów polskich.
Kierat węgierski to w zasadzie ulepszony saski. Charakteryzował się lżejszą konstrukcją i podnosił ciężar powyżej 2 ton z głębokości przekraczającej 300 m. Podniesione ramiona urządzenia ułatwiały trybarzom przechodzenie z końmi podczas zmiany kierunku pracy.


Wielicki wynalazek
Jak wspomnieliśmy, najstarsza z konstrukcji, czyli kierat polski, pod ziemię zawitała dopiero w XVII stuleciu. Na dodatek była to machina i kosztowna, i znacznych rozmiarów. Pomysłowi wieliccy górnicy w XVI wieku wspomogli się zatem mniejszym, poręczniejszym urządzeniem – tzw. kieratem wielickim, który wywodził się od krzyża ręcznego.
Kieraty wielickie z powodzeniem stosowano w wielickiej kopalni przez 300 lat. Można je uznać za prototyp późniejszych kieratów z wałem pionowym.
Miał zatem kierat wielicki pionowy wał li-nowy wycięty z twardego drewna dębowego, oraz cztery bukowe ramiona nazywane „piórami” oraz hamulec. Lina nawijała się na bęben zwój przy zwoju – była jedna, zatem po rozładowaniu urobku, trzeba było wyprzęgać konie i ją odwijać.
Kieraty i nie tylko
Przez kolejne stulecia w Kopalni Soli „Wieliczka” udoskonalano urządzenia służące do transportu pionowego. Należy jednak pamiętać, że nie była to liniowa ewolucja – kieraty polskie pracowały bowiem zgodnie obok saskich i węgierskich aż do pojawienia się maszyn parowych. Podobnie rzecz się miała ze znacznie starszymi, prostszymi, ale niezmiennie skutecznymi wynalazkami, z których część była stawiana jeszcze nad studniami solankowymi.
Na powierzchni ostatni kierat konny rozebrano w Wieliczce w roku 1886.
Pierwsze urządzenia mechaniczne w wielickich podziemiach pojawiły się prawdopodobnie u schyłku XIV wieku. Powszechnie stosowanym urządzeniem do transportu pionowego był haspel, to jest kołowrót z poziomym wałem linowym. Górnicy wprawiali go w ruch za pomocą korby lub pionowych krzyży. Hasple sprawdzały się nawet w XIX wieku przy transporcie niewielkich brył soli.
Do transportu pionowego stosowano też pamiętające wiek XIV i XV koła szczeblowe oraz koła deptakowe (deptaki, dreptaki). Zwano je po prostu „rotae” („koła”). Poruszały się dzięki sile ludzkich mięśni – rąk lub nóg. Można je było zobaczyć nawet na początku XVIII wieku. Mówiono o nich „koła staroświeckie”.

Pracę dawnym górnikom z pewnością ułatwił krzyż ręczny z pionowym wałem zamocowanym w stropie i spągu. Informacja o krzyżu znalazła się już w opisie kopalni z roku 1518 – bardziej w kontekście transportu pochylnianego oraz poziomego, niemniej nie można wykluczyć, że służył również do przemieszczania urobku czy materiałów w pionie.
Powyższe rozważania oczywiście nie wyczerpały zagadnienia transportu w wielickiej kopalni. O samym transporcie w pionie można napisać znacznie więcej. Do tematu wrócimy zatem wkrótce.
Rys. Wojciech Markowski